FD - China’s kolenhoofdstad is liever groen dan zwart

De communistische partij van China geeft deze week het startschot van een nieuwe ronde hervormingen bij staatsbedrijven. Het moet ‘sterker, beter en groter’, zegt president Xi Jinping. In steenkoolstad Taiyuan weten ze wat dat betekent.

https://fd.nl/economie-politiek/1223402/chinas-kolenhoofdstad-is-liever-groen-dan-zwart   

Nergens in China wordt zo veel steenkool uit de grond gehaald als in Shanxi, een provincie ten zuidwesten van Peking. In hoofdstad Taiyuan heeft bijna iedereen iets met wat tot voor kort werd gezien als het zwarte goud. Tot voor kort, omdat Shanxi een nieuwe weg wil inslaan. ‘Sinds vorig jaar rijdt iedereen in de stad elektrisch’, zegt taxichauffeur Zhang Wenhai, wiens zoon in de kolenindustrie werkt. ‘Een stuk schoner, veel goedkoper ook’, lacht de grijsaard, terwijl hij zijn verplicht aangeschafte BYD-terreinwagen door de straten van Taiyuan stuurt.

Zwarte zakdoeken

Aan goede intenties geen gebrek, in de stad waar zakdoeken zwart uitslaan. Het moet groener en duurzamer, vervuilende bedrijven worden de stad uitgestuurd. Een economische transitie als deze is precies wat president Xi Jinping voor ogen had, toen hij deze week tijdens het partijcongres in Peking een nieuwe ronde hervormingen bij staatsbedrijven aankondigde. Van lagelonenland en productiehuis van de wereld moet China een innovatief, schoon en modern land worden. En het tempo van de veranderingen moet omhoog. Het moet ‘sterker, beter en groter’, zei Xi.

Taiyuan zit midden in die economische transitie, maar had ook weinig andere opties. De mijnsector die Shanxi’s kolenbazen in de afgelopen decennia zo veel rijkdom bracht, heeft de provincie nu naar de rand van een economisch ravijn geleid. In een poging kolenbedrijven samen te voegen en sterker te maken is er zo veel geleend, dat de schuldenberg van de sector inmiddels groter is dan wat Shanxi in een jaar aan bruto binnenlands product weet binnen te hengelen. ‘Een bizar gegeven, wetende dat het om een select gezelschap van zeven staatsbedrijven gaat’, zegt Liang Hongyan, hoogleraar aan de Universiteit van Shanxi in Taiyuan. Hij volgt de economische strubbelingen in zijn provincie al jaren op de voet.

Hervormingen

Voor de met schulden beladen staatsbedrijven was het in president Xi Jinpings eerste termijn (2012-2017) ofwel eten, of gegeten worden. Fusies, overnames en de introductie van gemengde eigendomsstructuren moesten de rol van staatsondernemingen binnen de Chinese economie opnieuw vormgeven. Bedrijven kregen de boodschap mee eventuele winsten niet langer aan te wenden om te investeren. Efficiënter werken en schulden aflossen, zo luidde het mantra van de State Council, China’s kabinet eind deze zomer.

Xi zei deze week tijdens het 19de Partijcongres echter het als een publieke taak te beschouwen een voedingsbodem te creëren waarop ‘zijn’ bedrijven nu kunnen uitgroeien tot concurrenten op het wereldtoneel. Telecomgigant China Unicom en oliereus Sinopec zijn daar een sprekend voorbeeld van. De Partij dient bij strategische beslissingen geconsulteerd te worden, iets wat Sinopec heeft vastgelegd in zijn statuten.

Liang zag dat de zeven overgebleven kolenreuzen stuk voor stuk kleinere bedrijven uit de markt mochten kopen, tegen elke prijs. Deels uit veiligheidsoogpunt: veel mijnen konden niet voldoen aan de strengere eisen. ‘Iedereen kon bij wijze van spreken een kuil in zijn achtertuin graven en een mijn beginnen’, zegt Liang. ‘Had je geld, dan kreeg je een vergunning.’

Besmette kolenbazen

Daarmee noemt Liang direct een ander groot probleem voor Shanxi. De provincie geldt als de Chinese kampioen corrupte functionarissen. Van de dertien topposities binnen de Communistische Partij bleken eracht besmet toen Xi’s corruptieautoriteit met de bezem door de provincie ging. Kolenbazen, van hoog tot laag, sneuvelden.

Nu zijn het vooral de balansen van de overgebleven zeven kolenreuzen die op instorten staan. ‘Sinds twee jaar zien we bedrijven die nog maar de helft van de salarissen uitkeren’, zegt Liang. ‘Anderen beperken zich tot het uitbetalen van onkostenvergoedingen van enkele honderden renminbi’s.’ Dat moet ervoor zorgen dat arbeiders in elk geval nog hun dagelijkse portie noedels kunnen kopen, wil hij maar zeggen.

Een van de redenen van de malaise: de kolenmarkt deed het dramatisch sinds 2014. De vraag bleef uit, prijzen waren laag. ‘Veel mensen werden dus naar huis gestuurd’, zegt Liang. Inmiddels is er door ‘hervormingen aan de aanbodkant’ genoeg capaciteit uit de markt gehaald om de prijzen te laten stijgen: sommige bedrijven zijn weer winst aan het maken.

De overheid staat tijdens dit proces impliciet garant en eist dat bedrijven er alles aan doen om schulden terug te betalen, maar wenst tegelijkertijd de sociale stabiliteit te handhaven. Daarom werden terugbetalingstermijnen eerder al verlengd, en werden leningen van staatsbedrijven, goed voor circa 60% van het totaal aantal bedrijfsleningen, omgezet in aandelen.

In Peking delen gastvrouwen paraplu's uit tijdens het meerdaagse 19de congres van de Communistische Partij, dat woensdag begon.Foto: Damir Sagolj/Reuters

Zombiebedrijven

Met kameraad Xi Jinping als ‘Hartvan het Leiderschap’ zal de Communistische Partij victoriekraaien, zo staat op een van derode spandoeken in de Chinesekolenhoofdstad. Analisten denken echter dat niemand zich illusies hoeft te maken over marktliberaliseringen onder Xi. ‘Waar het gaat om zombiebedrijvenzie ik nauwelijks meer bereidheid bij lokale overheden de helpende hand te reiken’, refereert hoogleraar politicologie Jean-Pierre Cabestan van de Baptist University in Hongkong naar de kleinere en meest kansarme ondernemingen. ‘Voor staatsbedrijven met meer potentie voorzie ik echter een wedstrijdje armpje drukken’, denkt hij, impliciet refererend naar de 102 centraal geleide staatsbedrijven.

Een wedstrijd die beslist wie de jager wordt, en wie de prooi. ‘Men zal de private sector niet willen lamleggen, maar staatsondernemingen zullen de boventoon blijven voeren’, denkt Cabestan. ‘Wat voor Peking het belangrijkst is, is dat private bedrijven handelen in lijn met de doelstellingen van de partij.’ Niet voor niets beschikken ook techbedrijven als Alibaba, Baidu en de kleinere start-ups over partijcomités.

Is er leven na de kolenmijn? Hoogleraar Liang denkt dat Shanxi er wel bovenop komt. ‘Ik denk dat er nog wel mogelijkheden liggen. In het toerisme bijvoorbeeld, maar ook in de minder vervuilende industrie.’ Hij brengt lachend in herinnering dat in de 19de eeuw Shanxi een reputatie had op het gebied van bankieren. Entrepreneurs in Shanxi bedachten een vroege vorm van cheques, piaohao genoemd, die landelijk een groot succes werden. ‘Die tijd moet terugkomen. Ik denk dat Shanxi alle kansen heeft tot een florerende diensteneconomie uit te groeien.’