Trouw - De grindtegel moet eraan geloven in de strijd tegen extreem weer

Nederland moet zich beter wapenen tegen extreem weer: zware regen, hitte en droogte. Voor het eerst ligt er een deltaplan voor klimaataanpassing. Eerste actie: een stresstest voor heel Nederland.

https://www.trouw.nl/groen/de-grindtegel-moet-eraan-geloven-in-de-strijd-tegen-extreem-weer~af1b906b/

Waterschappen zijn voor de burger betrekkelijk onzichtbaar, dat weet Dirk-Siert Schoonman als geen ander. Maar: "Áls het een keer misgaat, worden wij ineens heel erg zichtbaar. Bij wateroverlast of een overstroming zijn wij de eerste partij die op z'n donder krijgt. We voelen mede daarom de urgentie van het probleem sterker dan andere partijen."

Schoonman is heemraad (bestuurder) van waterschap Vallei en Veluwe in Apeldoorn, qua grondoppervlak één van de grootste in Nederland: 1,1 miljoen mensen wonen er in het gebied dat zich uitstrekt van Kampen tot Renkum en van Soest tot Deventer, 246.000 hectare grond, bebouwd en onbebouwd.

Nieuw Amsterdams Peil

In dit gebied, met 37 gemeenten, houden 142 kilometer 'primaire' dijken de grote rivieren tegen en nog eens 106 kilometer 'secundaire' dijken beschermen er dorpen, steden en landerijen. Om het water te beheersen draaien er in Vallei en Veluwe 22 grote poldergemalen, staan er meer dan 2000 stuwen en zestien rioolwaterzuiveringsinstallaties. Hele stukken van de bodem liggen hoog en behoorlijk droog, zoals de Veluwe. Maar ook heel wat grond ligt laag en flink nat, zoals de Gelderse Vallei. Schoonman: "Het gebied varieert in hoogte van één meter beneden Nieuw Amsterdams Peil, tot 100 meter boven NAP."

Schoonman is binnen de Unie van Waterschappen verantwoordelijk voor klimaatadaptatie, aanpassingen om de schade te beperken. "We hebben lang gedacht dat we decennia de tijd hadden om ons aan te passen. Maar we ervaren nu al de extremen. Vorig jaar was zo ongeveer het heetste jaar sinds het begin van de metingen. Afgelopen juni was extreem droog, terwijl de afgelopen weken juist extreem nat waren. We moeten hiermee aan de slag. De urgentie is er."

Gisteren maakte Deltacommissaris Wim Kuijken zijn eerste Deltaplan Ruimtelijke adaptatie bekend, met daarin een lokale en regionale aanpak van de gevolgen van wateroverlast, hitte en droogte. Voor de waterschappen en de gemeenten ligt er in het Deltaplan een grote rol.

Met dat Deltaplan moet Nederland weerbaar worden gemaakt tegen extreme weersomstandigheden. "Dat is nu hard nodig", licht Kuijken toe. Hij vindt de huidige aanpak te vrijblijvend en te beperkt. Een aantal gemeenten is actief bezig, zoals Tiel, Zwolle, Amsterdam, Rotterdam en ook de provincie Overijssel. Kuijken: "Maar we moeten nu echt het probleem voor heel Nederland aanpakken. We moeten eerst alle knelpunten in kaart brengen."

De regeringscommissaris presenteerde gisteren op Prinsjesdag het Deltaprogramma 2018, zijn jaarlijkse rapportage over de waterveiligheid en de beschikbaarheid van zoet water in Nederland. De nadruk ligt in dat document op bescherming van het land tegen water uit zee en rivier en op een duurzame zoetwatervoorziening.

"In feite is er nu een derde Deltaplan bijgekomen: een strategie om de ruimtelijke inrichting van Nederland zo aan te passen, dat we de weersextremen door klimaatverandering zo veel als haalbaar is kunnen opvangen. Want de veranderingen gaan sneller dan we verwachtten. We hebben een probleem. In de afgelopen zeven jaar is duidelijk geworden dat we bij de inrichting van Nederland veel meer rekening moeten houden met extreem weer."

Minder steen, meer groen

Dat betekent bouwkundige aanpassingen in woningen en gebouwen en grote veranderingen in de infrastructuur, bij de aanleg van wegen en pleinen. Een speelplein in een stad kan ook worden gebruikt als tijdelijke waterberging na een langdurige hoosbui. Ze liggen al in Tiel en Rotterdam. Burgers zullen bij de inrichting van hun eigen tuin minder steen en meer groen (of grind) moeten gebruiken. Wegen, tuinen, huizen moeten op sommige plaatsen op verhoogde grond worden gebouwd. En de grindtegel moet eruit.

"Al het water dat uit versteende tuintjes stroomt, komt in het riool en belast het systeem", zegt Schoonman van waterschap Vallei en Veluwe. Zijn eigen waterschap is al betrokken bij groenopleidingen om hoveniers ervan te doordringen dat een onderhoudsarme tuinaanleg ook kan zonder de grond helemaal dicht te tegelen. Schoonman denkt dat er een kans is dat de burger met hogere kosten zal worden geconfronteerd. Mogelijk zullen de waterschapslasten op termijn omhoog moeten.

Eén van de belangrijkste eerste maatregelen in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie is het opzetten van een stresstest voor heel Nederland. Met bestaande simulatieprogramma's, digitale modellen, moeten provincies, gemeenten en waterschappen in hun gebied nagaan waar de serieuze knelpunten zitten. Eigenlijk is nog onvoldoende bekend waar in Nederland de grootste problemen sluimeren.

Schoonman: "Die stresstest gaan we landelijk inzetten. We willen het probleem landelijk in kaart hebben, we werken nu nog te veel met aannames. Met een stresstest voor heel Nederland kunnen we zien waar we door in te grijpen grote problemen kunnen voorkomen bij wateroverlast, extreme hitte of droogte. Waarschijnlijk zullen we lang niet overal problemen kunnen vermijden, maar het is belangrijk dat we daar dan keuzes in maken."

Regeringscommissaris Kuijken voorspelt dat op sommige plaatsen in Nederland aanzienlijke overlast bij extreem weer onvermijdelijk zal zijn. "Dat moeten we dan met z'n allen accepteren. Je kunt zo'n gebied er ook op inrichten. Je kunt tijdelijk gebieden onder water laten staan. Maar we moeten het daar dan eerst over eens zijn. Nu overkomt ons dat nog te vaak. We zullen keuzes moeten maken. In grote gebouwen, ook in nieuwbouw, moet er rekening worden gehouden met de risico's van wateroverlast."

Schoonman: "Ziekenhuizen moeten hun vitale functies, hun technische installaties niet in de kelder zetten, maar op een hogere verdieping. Dat zijn ingrepen die met voorrang moeten worden uitgevoerd.''

De waterschapsbestuurder wijst ook op het belang van maatregelen om droogteperioden te beperken door bijvoorbeeld water te bufferen. De maatschappelijke kosten van perioden van langdurige droogte, die ook door klimaatverandering kunnen worden veroorzaakt, zijn volgens hem vaak hoger dan schade door wateroverlast. "Iedere landbouwer weet dat die kosten enorm kunnen oplopen.''

Ruimte voor de rivier

Kuijken wil een landelijk debat over klimaatadaptatie. "Als het fout gaat, zoals in 1995, toen de dijken van de grote rivieren dreigden te bezwijken onder overvloedig regenwater uit het achterland, was iedereen een tijdje heel alert. Het programma 'Ruimte voor de rivier' van Rijkswaterstaat en de waterschappen is daaruit ontstaan. Maar dit kan zomaar weer gebeuren. Daarom is de dialoog belangrijk.

"We moeten in Nederland nog een tijdje met elkaar door. Het doel is om in 2050 de situatie beter op orde te hebben - dat is een realistische horizon. Maar dan moeten we nu wel serieus gaan beginnen. Want dit proces kost gewoon veel tijd. Opruimen van de schade is zeven keer duurder dan het voorkomen van de schade. Wij kunnen ons niet veroorloven niets te doen aan klimaatadaptatie, naast de maatregelen tegen klimaatverandering die in Parijs zijn afgesproken."

Kuijken wil dat gemeenten en de waterschappen samen gaan werken aan een aanpak. Ook de provincies hebben daarin een rol. De Deltacommissaris denkt aan verandering in de regelgeving in Nederland. "De bouwregels moeten we de komende jaren tegen het licht gaan houden, de bouwvoorschriften zullen in lijn moeten worden gebracht met het Deltaplan. Ook in de woningbouw zal beter moeten worden nagedacht over de plaatsing van de elektriciteitsvoorziening bijvoorbeeld", aldus de Deltacommissaris.

Wettelijke bepalingen zijn volgens hem nog niet nodig. "De Deltawet is op zich helder. Ik geloof meer in overleg en samenspraak. Mijn opdracht is om jaarlijks een Deltaprogramma te maken en daarover te rapporteren. Dat middel is krachtig en overtuigend genoeg."

Kuijken stuurde gisteren zijn Deltaplan Ruimtelijke adaptatie naar alle gemeenten. "Iedereen kan het nu lezen", zegt hij. "Ze kunnen achteraf niet zeggen dat ze niet op de hoogte waren. Ook als de energietransitie slaagt, dan nog hebben we honderden jaren last van de opwarming. Dit gaat uiteindelijk ook om het voortbestaan van Nederland. We moeten proberen het probleem nu aan te pakken anders blijven we straks dweilen met de kraan open."

230 miljoen extra per jaar

De waterschappen hebben bij de onderhandelaars van de kabinetsformatie aangedrongen op extra geld voor de versnelling van maatregelen tegen klimaatverandering. Daarvoor is er volgens de waterschappen 60 miljoen extra nodig. De helft kunnen de waterschappen uit eigen middelen financieren, de rest zou van het rijk moeten komen.

Naast die 30 miljoen is er volgens de waterschappen een financiële impuls nodig om ook de steden klimaatbestendiger te maken. Waterschappen en gemeenten schatten de kosten hiervoor op 200 miljoen. Ze vragen daarom structureel om 230 miljoen extra per jaar. "Als we niets doen is het zeker dan we tot 2050 ruim 71 miljard euro schade door wateroverlast, hittestress en langdurige droogte tegemoet zien", zei Hans Oosters, voorzitter van de Unie van Waterschappen.

De Nederlandse verzekeraars denken dat door extreme regen en zware hagelbuien de schadelast aan huizen, bedrijven en auto's de komende jaren enorm zal stijgen, tot een kwart miljard euro per jaar extra. De mega-hagelbui die in 2016 Limburg en Noord-Brabant teisterde, leverde bijna 100.000 schademeldingen en 500 miljoen euro aan uitbetaalde claims op. Het was de grootste natuurschade ooit in Nederland. De verzekeraar pleiten voor een collectieve verzekering voor overstromingsschade.