Trouw - Klimaatverandering bedreigt ons kopje cappuccino, espresso en latte machiatto

Op steeds minder plekken kan koffie worden verbouwd. Dat treft ons en miljoenen koffieboeren, waarschuwt meteoroloog en klimaatexpert Reinier van den Berg. Klimaatverandering bedreigt 25 miljoen koffieboeren wereldwijd en daarmee onze cappuccino, espresso en latte machiatto. Gelukkig kunnen we als Nederlanders een heleboel doen om de koffieboer te helpen en de koffieplant te beschermen.

https://www.trouw.nl/opinie/klimaatverandering-bedreigt-ons-kopje-cappuccino-espresso-en-latte-machiatto~a4da5958/    

Nederland heeft een echte koffiecultuur. Met blije burendagen, bebaarde barista's en knusse koffiecorners. We drinken de koffie in kleine kopjes, grote kartonnen bekers, op het werk, op de bank of to go. Per dag gaan er zo'n 50 miljoen koppen koffie doorheen en daarmee staan we eenzaam aan de top.

Opwarmende aarde

Toch is het niet zeker of we deze traditie kunnen voortzetten. Met eigen ogen heb ik in Kenia en Ethiopië gezien dat koffieboeren steeds meer onder druk staan door de gevolgen van klimaatverandering. Ditzelfde geldt in veel andere koffieproducerende landen. De afgelopen jaren hebben we namelijk wereldwijd warmterecord na warmterecord verbroken. De massale uitstoot van broeikasgassen veroorzaakt een opwarmende aarde.

Het heeft effect op de waterhuishouding. De waterkringloop gaat als het ware steeds sneller draaien, met als gevolg steeds meer regen en vaker overstromingen. Aan de andere kant zien we gebieden die sneller uitdrogen, met bosbranden en woestijnvorming als resultaat. En dan worden we ook nog geconfronteerd met de stijgende zeespiegel. Kortom, de klimaatverandering zorgt voor te veel water op de ene plek en te weinig op de andere.

Ook in ons land zien we de gevolgen. Er vallen vaker zware stortbuien. Vorig jaar hadden we hagel groter dan golfballen. In land- en tuinbouwgebieden veroorzaakte dit verschijnsel een half miljard euro aan schade. Vergelijkbare situaties komen overal ter wereld voor, en boeren worden hard getroffen.

Gebrek aan kennis

De 25 miljoen kleine koffieboeren hebben heel weinig middelen om zich tegen extremere weersomstandigheden te wapenen. Er is een groot gebrek aan kennis, laat staan toegang tot de hightech landbouwmethodes die we hier in Nederland wel hebben. Het is code rood voor heel veel land- en tuinbouwgebieden in een brede strook rond de evenaar. En juist koffie, die daar groeit, is extra gevoelig voor klimaatverandering.

Er zijn twee belangrijke rassen: Robusta en Arabica. Robusta is een sterker gewas, maar geeft een lagere kwaliteit die met name wordt gebruikt voor oploskoffie. Arabica geldt als een hogere kwaliteit, maar is ook gevoeliger voor het klimaat. De Arabica-plant gedijt het best tussen de 18 en 22 graden Celsius, en dat luistert heel nauw. Klimaatstress maakt de koffieboon kwetsbaarder voor schimmels, ziektes zoals koffieroest of insecten als de koffieboorkever. De helft van het nu nog voor Arabica geschikte landbouwoppervlak kan daardoor al vóór 2050 wegvallen.

Veel kleine boeren besluiten, als reactie op hogere temperaturen, hun koffie hogerop te verbouwen. Je kunt ongeveer 1 graad temperatuurstijging compenseren door je koffie 100 meter hoger te planten. Het migreren naar boven leidt tot steeds meer boskap. Dit bedreigt niet alleen veel planten- en diersoorten, maar zorgt er ook voor dat klimaatverandering toeneemt.

De individuele boer kan dit niet eindeloos volhouden; op een gegeven moment kan je immers niet hogerop. Daarom kiezen veel koffietelers ervoor om een ander, minder kwetsbaar landbouwproduct te verbouwen, ook al brengt het minder op. Tel deze keuzes van individuele boeren bij elkaar op en je weet waar we naartoe gaan. Met meer dan 3 graden temperatuurstijging is het exit koffie. En helaas stevenen we daar, met het huidige beleid, op af.

Geen koffie lijkt voor ons een luxeprobleem, maar voor heel veel boeren in ontwikkelingslanden betekent het een zwarte toekomst. In 2013 riepen Guatemala, Honduras en Costa Rica een nationale noodtoestand uit vanwege de slechte oogsten. Koffie is de spil van hun economie.

Schaduwminnende plant

Meer dan 125 miljoen mensen zijn voor hun bestaan afhankelijk van de koffieplant. En fair is het bepaald niet. De armste landen dragen het minst bij aan de excessieve uitstoot van broeikasgassen, maar ondervinden wel de meeste schade en problemen.

Wat kunnen wij hieraan doen? Allereerst moeten we de koffieboeren in staat stellen om beter met klimaatverandering om te gaan. Koffie is eigenlijk een schaduwminnende plant die het beste groeit in een beboste omgeving. Maar door gebrek aan kennis en een focus op korte-termijnopbrengsten wordt koffie nu vaak verbouwd in de brandende zon. Door avocado- en macadamiabomen rond de struiken te planten, hebben de boeren een betere opbrengst én eten voor hun gezinnen. Verbeteringen in hoe koffie wordt aangeplant, hoe er wordt geschoffeld, gesnoeid en bemest leiden tot gezondere gewassen die weerbaarder zijn.

Deze kennis is voorhanden, maar moet wel aangeboden worden. Grote koffiebranders en koffiemerken moeten hierin hun verantwoordelijkheid nemen door niet alleen koffiebonen te halen, maar ook kennis te brengen. Consumenten kunnen druk uitoefenen door merken te kiezen die investeren in trainingen en een eerlijke prijs betalen.

Nederland heeft enorm veel kennis op het gebied van landbouw en voedsel. De samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en onderwijs kunnen we inzetten om ook boeren in ontwikkelingslanden te ondersteunen. Zo blijven er perspectieven voor jongeren om in hun land werk te vinden. De nieuwe minister voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking, Sigrid Kaag, zou hierop moeten koersen.

Maar we weten: het enige wat ons kopje koffie op langere termijn veilig kan stellen is het afremmen van de opwarming van de aarde. De plannen van het nieuwe kabinet om in 2030 49 procent minder CO2 uit te stoten zijn ambitieus, maar niet ambitieus genoeg. Ook zijn de maatregelen nog weinig concreet. We kunnen en moeten beter.

Een leven zonder koffie kan ik me niet voorstellen. En velen met mij, denk ik. Om het verdwijnen van ons bakkie troost te voorkomen moeten we investeren in training voor boeren, een eerlijke koffieprijs en minder uitstoot van broeikasgassen. Ten bate van ons eigen ochtendhumeur en de toekomst van 25 miljoen koffieboeren.