Trouw - Waarom bestaan er nog recyclerampen als de chipszak? Hergebruik is zo moeilijk niet

Bedrijven buitelen over elkaar heen met mooie plannen om meer plastic te recyclen. Dat het mogelijk is, wil nog niet zeggen dat het ook gebeurt. Recyclerampen noemt Willemijn Peeters, directeur van Searious Business, ze: kunststof verpakkingen die niet bij het plastic afval mogen omdat ze onmogelijk zijn te recyclen. Denk aan het knijpzakje voor fruitpuree of yoghurt, aan de chipszak, of het ketchupzakje bij je friet. Met het restafval gaan ze linea recta de verbrandingsoven in. Dat levert energie op, maar de grondstof verdwijnt in de lucht, als CO2. Dat geldt ook voor een derde van de 150 miljoen kilo verpakkingsplastic die Nederlanders braaf inzamelen en die na sortering niet nogmaals blijkt te gebruiken.

https://www.trouw.nl/groen/waarom-bestaan-er-nog-recyclerampen-als-de-chipszak-hergebruik-is-zo-moeilijk-niet~a2f76af8/

“Ik denk niet meer: er zal wel goed zijn nagedacht over recycling”, zegt Peeters na jaren ervaring in het ontwikkelen van circulaire oplossingen voor plastic. “Bedrijven hebben vooral nagedacht over kostenminimalisatie, voor dát ontwerp op díe verpakkingslijn. Maar zelden over de vraag of het ook echt anders en duurzamer kan.” 

Roland ten Klooster, hoogleraar verpakkingsdesign aan de Universiteit Twente, herkent het gebrek aan voortvarendheid. “Verpakking is iets marginaals voor de bedrijven, de kosten bedragen hooguit 10 procent van het product. Vaak beslissen marketeers of de afdeling inkoop erover. Die willen vooral geen klachten en missen gedegen kennis over duurzaam verpakken. Zo resulteert ‘duurzaamheid’ in een paper-look voor de chipszak.”

Deostick opnieuw gevuld

Bedrijven beloven massaal verbetering. Coca-Cola, Unilever en Danone willen tegen 2025 verpakkingen die volledig herbruikbaar, recyclebaar of composteerbaar zijn.

Unilever kondigde het onlineplatform Loop aan, waarmee klanten eenvoudig kunnen regelen dat hun deo­stick opnieuw wordt gevuld. Samsung heeft beloofd alle plastic verpakkingen af te schaffen, Albert Heijn wil een kwart minder verpakkingsmateriaal in 2025 en 75 partijen ondertekenden deze week met staatssecretaris Stientje van Veldhoven het Plastic Pact 2025. Dat wil dat alle kunststofverpakkingen in 2025 recyclebaar zijn.

Meer recycling moet ook, benadrukt Ten Klooster. De weegschaal staat in Nederland op ruim een halve kilo verpakkingsmateriaal per persoon per dag. Vijf jaar geleden was dat 455 gram. Ten Klooster: “De afgelopen jaren is er dus telkens zo’n 10 gram per jaar bijgekomen”. Hij heeft nog geen heldere analyse gezien van de oorzaken, maar vermoedt dat kleinere verpakkingen – ‘denk aan eenpersoons yoghurtbakjes’ – maaltijdboxen en de ruime verpakking van online winkelen meespelen.

Recyclecheck

Hoe maak je je verpakking recyclebaar? Met kleine aanpassingen kom je vaak al ver. Ten Klooster verwijst naar de recyclecheck van het Kennisinstituut voor Duurzame Verpakking. Hij zit in de onafhankelijke adviesraad die het instrument toetste dat veertig jaar recyclewetenschap bundelt in praktische adviezen. Voor elke standaardverpakking zoals de PET-fles, shampoofles, vleesschaaltje, boterbakje, tandpastatube, drankkarton etc. geeft de recyclecheck instructies om ze optimaal recyclebaar te maken.

Het belangrijkste recept voor een ideale recyclebare plastic verpakking is helder: gebruik zoveel mogelijk één soort kunststof, dat mag PE (polyethyleen) zijn, óf PP (polypropyleen), óf PET (polyethyleentereftalaat). Allemaal plastics die goed zijn te sorteren en kunnen worden omgesmolten tot nieuwe grondstoffen. Overigens mag vanwege hygiëne en voedselveiligheid alleen PET opnieuw in voedselverpakkingen.

Ten Klooster: “De recyclecheck stuurt heel bewust op het gebruik van slechts drie typen plastics. Polystyreen (PS), dat wordt gebruikt voor onder andere yoghurt- en koekverpakkingen, willen we niet. Het marktaandeel is zo klein in Nederland dat recycling niet rendabel is. Alle andere plastics en mengvormen maken recycling complexer.” 

De recyclecheck bevat daarnaast instructies die de uitsortering van plastics makkelijker maken. De kleurstof black carbon maakt flacons mannenzeep onherkenbaar voor sensoren. Ze zijn zo diepzwart dat ze al het licht absorberen. De sorteermachine stuurt ze dan richting verbrandingsoven, terwijl recyclen mogelijk is. Ten Klooster: “Mijn suggestie zou zijn: probeer eens een andere kleur. Maar ik heb marketeers woest horen reageren op zo’n opmerking.”

Wikkel

Transparante PET-flessen zijn prima te recyclen. Bedruk ze niet, zegt de recyclecheck, maar gebruik een wikkel van PE of PP. Die komen, mits de juiste lijm is gebruikt, goed los en kunnen apart worden gerecycled. “Maar als een wikkel de hele fles bedekt, gaat het mis”, zegt Vincent Mooij, recycle-expert bij Suez, dat de grootste sorteerfabriek in Nederland bestiert. “Dan zien de sensoren de PET eronder niet meer. Een wikkel mag daarom niet meer dan de helft van het oppervlak bedekken.”

Suez stelde op basis van eigen ervaringen ook een handboek op met aanwijzingen voor bedrijven. Mooij: “We kregen steeds meer vragen hoe het beter kon en wij zijn blij met goed recyclebare verpakkingen.” De Suez-adviezen gelden per soort verpakking en per land, want Duitsland recyclet wel polystyreen. De handleiding beschrijft ook expliciet wat niet werkt, zoals storende additieven, inkten of een te hoge dichtheid.

Recyclebaarheid is een ‘dynamisch begrip’, benadrukt Mooij. De recycle-industrie is jong, zaken moeten nog uitkristalliseren. De nieuwste scanners kunnen zwarte flacons gekleurd met andere (duurdere) zwarte kleurstoffen dan carbon black wel herkennen. Ten Klooster: “Het Kennisinstituut voor Duurzame Verpakking past de recyclecheck jaarlijks aan als daar goede reden voor is”.

Wie als fabrikant alle adviezen van de nieuwe recyclecheck ter harte neemt, wordt beloond. Elk bedrijf dat meer dan 50.000 kilo aan verpakkingsmateriaal op de markt brengt – en dat geldt voor meer dan 85 procent van alle bedrijven – betaalt een verplichte bijdrage aan het Afvalfonds. Is verpakking volgens de recyclecheck goed recyclebaar dan is het tarief sinds begin dit jaar 38 cent per kilo. Zo niet, dan betaal een bedrijf bijna het dubbele: 64 cent.

Worden bedrijven die de Suez-adviezen opvolgen ook beloond? Mooij: “We werken aan certificering en logo’s voor verpakkingen”. Peter Rem, hoogleraar recycling en resources van de TU Delft, heeft zo’n duurzaamheidslabel al eerder geopperd. “Fabrikanten zouden een kengetal op hun verpakking moeten zetten. Een soort energielabel, net als bij elektrische apparaten.” Zo’n logo moet volgens Rem niet alleen rekening houden met recyclebaarheid en CO2-uitstoot, maar ook met schaarste van grondstoffen en of die verantwoord zijn gewonnen.

#IsThisYours

De wil om plastic te verminderen, komt vooral van consumenten. Die willen geen plastic in de oceanen, op de stranden of in de natuur en zetten druk op bedrijven met blaming-en-shamingacties zoals #IsThisYours of #ReturnToSender. Ze twitteren foto’s van zwerfafval aan producent en sturen die soms ook daadwerkelijk terug via antwoordnummers. Dat past niet bij een groen en duurzaam imago dat veel bedrijven nastreven. Supermarkten vertalen de roep om minder plastic in nieuwe verpakkingseisen aan toeleveranciers. 

Ten Klooster: “Ik zie dat het tot verandering leidt. Zonnebloemolie zit in een PET-fles. Vanwege de houdbaarheid heeft zo’n fles een speciale tussenlaag die zuurstof tegenhoudt, anders ruikt de olie snel ranzig. Maar dat maakt recycling lastig. Nu supermarkten recyclebaar plastic willen, is er ook vraag naar PET-flessen voor zonnebloemolie zonder tussenlaag. De houdbaarheid is dan korter – 90 in plaats van 180 dagen – en er is wat vitamine C toegevoegd als antioxidant.”

“Plastic hoort uiteraard niet in de zee”, zegt Ten Klooster. Maar hij vindt de koppeling tussen de plastic soep en plastic verpakkingen niet logisch en plastic uitbannen geen oplossing. Plastic in zee is ‘een heel ander probleem’. En kunststof is vanwege het lichte gewicht en goede recyclebaarheid, juist vaak de meest milieuvriendelijke optie. “Dat rolt uit alle lifecycle-analyses”, aldus de hoogleraar. Dat zijn analyses waarin de milieueffecten van verpakkingen in de hele keten – van grondstof tot consument – worden doorgerekend. 

Liever zou hij een discussie horen over wat we aan plastic willen toestaan. Dat er midden in de winter zakjes met zeven soorten vers gesneden sla in de supermarkt liggen, komt doordat er kunststof is waarmee je dat vers kunt houden. “Maar daarvoor heb je een ingewikkelde folie nodig met diverse lagen en barrières. Niet te recyclen dus. Als ik de vraag opgooi: moeten we dat wel willen?, vinden mensen dat opeens veel te ver gaan.”

Shampootablet

Searious Business probeert allereerst plastic te vermijden. Peeters: “Het klopt dat Nederlands verpakkingsplastic niet massaal in zee terechtkomt, maar via de rivieren stroomt wel degelijk veel microplastic ons land uit. Een belangrijk deel daarvan komt van verpakkingen. Nul-emissie naar het milieu is juist aanleiding voor ons bedrijf.” Searious Business ontwikkelde shampoo als tablet. Je stopt een tablet in een glazen fles die je vult met water. Laten staan en goed schudden, en je hebt shampoo. Is die op, dan koop je een nieuw tablet. “Omdenken”, noemt Peeters het.

Het niet-recyclebare knijpzakje – een pouch in goed jargon – was al lang een grote ergernis. Peeters: “Ik denk: neem dan gewoon een PET-flesje. Maar volgens de verkopers moet je kunnen knijpen.” Ze benaderde bedrijven om samen een alternatief te ontwikkelen, maar ving bot. “Niemand wilde investeren in een alternatief.”

Daarom ging Searious Business zelf aan de slag, met een paar bedrijven die wel wilden meedenken. Nu de honderd procent recyclebare PET-pouch gereed is, is er plots veel belangstelling. De oorzaak: de Europese Commissie overweegt een verbod omdat het knijpzakje een wegwerpverpakking is.

Peeters: “Ik zou echt meer druk op het bedrijfsleven willen zien. Er zijn veel mooie woorden en beloftes, maar heel weinig bindende afspraken of financiële stimulansen. Als die er zijn, zie zo’n dreigend Europees verbod, kan er opeens veel meer.”

Niet het eeuwige leven

Plastics recyclen levert milieuwinst op: het kost minder energie en minder grondstoffen dan nieuw plastic. Maar eeuwig recyclen lukt nog niet. Kunststoffen verouderen. Ze bestaan uit lange ketenmoleculen die bij opwarmen en opnieuw verwerken langzaam opbreken en zo aan kwaliteit inboeten. Ze verliezen sterkte en verkleuren ook. Bovendien worden er vaak stoffen toegevoegd aan plastics die ze meer of minder zuurstofdoorlatend maken, zachter of juist harder. Dat is nuttig voor de betreffende toepassing, maar niet per se voor een volgende. Daarom bestaat een verpakking meestal maar voor 10 tot 20 procent uit gerecycled materiaal.

Recycling verlengt dus de levensduur van plastic, maar uiteindelijk belandt het altijd in een verbrandingsoven. Een mogelijke oplossing is het zogeheten chemisch recyclen. Plastics worden daarbij opgebroken in de oorspronkelijke grondstoffen, gezuiverd en opnieuw aaneengeregen tot de lange ketens. De kunst is om dat te doen met zo min mogelijk energie, anders verdwijnt het economische en milieuvoordeel. Tot nu toe lukt dat nog niet overtuigend.

In Geleen doet Ioniqa, een spin-off van de Technische Universiteit Eindhoven, een nieuwe poging met een nieuw procedé. Samen met Unilever en plasticproducent Indorama bouwt het jonge bedrijf een fabriek waarin jaarlijks 10.000 ton PET-afval (dat komt overeen met 250 miljoen 1,5-literflessen) van alle kleuren en maten ‘opgepimpt’ wordt tot PET dat niet is te onderscheiden van verse PET. Crux van het nieuwe proces is een snelle, energiezuinige scheiding van de PET-bouwstenen van vervuilingen en additieven. Ioniqa lukt dat met een nieuw type oplosmiddel: ionische vloeistoffen. Dat zijn zouten met een smeltpunt lager dan honderd graden. Deze zomer moet de fabriek gaan draaien.

Bioplastic en biobased

Composteerbare plastics, plastics met het kiemlogo, zijn niet recyclebaar, wel bioafbreekbaar. Ze zijn gemaakt van natuurlijke materialen die kunnen worden verteerd door bacteriën en schimmels. Maar in de huidige composteerinstallaties breken ze niet snel genoeg af. Ze worden uit de compost gefilterd en belanden in de verbrandingsoven.

Biobased plastics, kunststoffen gemaakt van niet-fossiele grondstoffen, kunnen wel in de recyclestroom mee, mits ze chemisch (vrijwel) identiek zijn aan een van de drie veelgebruikte en goed recyclebare kunststoffen van aardolie. Dat geldt onder meer voor de PlantBottle uit suikerbiet. Dat is een PET-fles gemaakt uit groene grondstoffen, identiek aan synthetisch PET.